اهمیت تغذیه درختان خرما در فصول مختلف سال
نخل خرما فقط یک درخت نیست؛ ستون اصلی معیشت بسیاری از مناطق کشور و یکی از مهمترین محصولات راهبردی کشاورزی ایران به شمار میرود. محصولی که از دیرباز نقش پررنگی در اقتصاد، فرهنگ و امنیت غذایی مناطق گرم و خشک داشته و امروز نیز جایگاه ویژهای در بازارهای داخلی و صادراتی دارد. ایران با برخورداری از حدود ۱۷۲ هزار هکتار سطح زیر کشت بارور نخل خرما، رتبه نخست جهان را از نظر وسعت نخلستانها به خود اختصاص داده و با تولید سالانه حدود ۶٫۱ میلیون تن خرما، در جایگاه سوم تولید جهانی قرار دارد. سهم ۳٫۶ درصدی خرما از کل تولید محصولات باغی کشور، بهخوبی اهمیت این محصول را در سبد کشاورزی ایران نشان میدهد.
استانهای فارس، خوزستان، کرمان، سیستان و بلوچستان و بوشهر، بهعنوان قطبهای اصلی تولید خرما، بخش عمدهای از این تولید را بر عهده دارند. با این حال، علیرغم ظرفیت بالای تولید، بسیاری از نخلستانهای کشور هنوز با عملکردی پایینتر از توان واقعی خود فعالیت میکنند. دلیل این موضوع را باید نه در پتانسیل ژنتیکی نخل، بلکه در شرایط خاک، آب و بهویژه مدیریت تغذیه جستوجو کرد. واقعیت این است که بخش زیادی از نخلستانهای خرمای کشور با خاکهایی فقیر از نظر ماده آلی، آهکی و قلیایی، دارای زهکشی نامناسب و اغلب تحت تأثیر شوری آب و خاک روبهرو هستند. چنین شرایطی باعث میشود جذب عناصر غذایی برای ریشهها دشوار شده و حتی در صورت مصرف کود، گیاه نتواند از آن بهدرستی بهرهبرداری کند. نتیجه این وضعیت، کاهش رشد رویشی، ضعف خوشهدهی، ریزش میوه و افت کیفیت خرما خواهد بود. در این میان، آنچه میتواند نخلستان را از یک باغ کمبازده به یک سیستم تولیدی پایدار و اقتصادی تبدیل کند، مدیریت آگاهانه و هدفمند تغذیه نخل خرما است. شناخت دقیق مراحل فنولوژیک گیاه، آگاهی از نیازهای غذایی در هر مرحله رشدی، توجه به وضعیت خاک و آب و انتخاب صحیح منابع کودی، از مهمترین عوامل موفقیت در تولید خرما به شمار میروند. تغذیه اصولی، نهتنها عملکرد را افزایش میدهد، بلکه کیفیت میوه، یکنواختی خوشهها و عمر اقتصادی نخلستان را نیز بهطور محسوسی بهبود میبخشد.
تغذیه زمستانه درختان خرما
با توجه به محدودیتهای کمی و کیفی منابع آب و خاک، افزایش عملکرد و پایداری تولید در باغات خرما بدون مدیریت صحیح حاصلخیزی خاک و تغذیه گیاه امکانپذیر نیست. در بسیاری از نخلستانهای کشور، مشکلاتی مانند شوری، قلیائیت، فقر ماده آلی و کاهش جذب عناصر غذایی مشاهده میشود که لزوم توجه ویژه به تغذیه زمستانه را نشان میدهد. کوددهی زمستانه نقش پایهای در اصلاح خاک، افزایش فعالیت زیستی و آمادهسازی بستر مناسب برای رشد نخل در فصل رویش دارد. بر اساس نتایج آزمون خاک و میزان عناصر قابل جذب، توصیه میشود در بهمنماه و پیش از شروع رشد، با توجه به مقدار کربن آلی خاک، حدود ۵ تا ۱۰ تن در هکتار کود حیوانی مصرف شود. همچنین حدود ۷۰٪ کودهای فسفاته، ۷۰٪ کودهای پتاسه، ۸۰٪ کودهای گوگردی و ۳۰٪ کودهای نیتروژنه بههمراه کودهای ریزمغذی مورد نیاز، بهعنوان کودهای زمستانه استفاده گردد. بهمنظور افزایش کارایی مصرف کودها و بهبود جذب عناصر غذایی، استفاده از کودهای زیستی در کنار کودهای شیمیایی در این مرحله توصیه میشود.
علائم کمبود موارد غذایی در انگور
علائم کمبود آهن ابتدا در برگها و شاخههای جوان ظاهر میشود و بهسرعت گسترش مییابد. در این حالت، بافت بین رگبرگها دچار زردی میشود، در حالیکه رگبرگها سبز باقی میمانند و برگ ظاهری زردرنگ با شبکهای سبز از رگبرگها پیدا میکند. در موارد شدیدتر کمبود آهن، رشد شاخهها بهطور محسوسی کاهش مییابد و گلها و ساقههای حامل خوشه نیز به رنگ زرد کمرنگ درمیآیند. این وضعیت در نهایت باعث کاهش شدید باردهی و افت عملکرد شاخههای آلوده به کمبود آهن میشود.
کمبود فسفر در انگور موجب کاهش رشد ریشه و شاخهها شده و اندازه برگها کوچکتر از حالت طبیعی میشود. در این شرایط، لبه برگها بدون ایجاد حالت لولهای به سمت پایین خم میگردد. اختلال در فرایندهای سوختوساز گیاه، بهویژه تبدیل قند به نشاسته، باعث تجمع آنتوسیانین در بافت برگ میشود. در نتیجه، برگها و دمبرگها به رنگ بنفش تغییر رنگ داده و لکههای نقطهای تیره روی آنها ظاهر میشود.
علائم کمبود پتاسیم معمولاً در اوایل تابستان و ابتدا در برگهای واقع در بخش میانی شاخهها ظاهر میشود و بهتدریج شدت میگیرد. در این حالت، زردی و کمرنگ شدن برگ از حاشیهها آغاز شده و با گذشت زمان به سمت بین رگبرگهای اصلی گسترش مییابد. در شرایط کمبود شدید، رشد شاخهها بهطور محسوسی کاهش پیدا میکند و خوشهها سفت، با رنگآمیزی نامنظم میشوند. ادامه این وضعیت باعث تخریب بخش پایینی خوشهها و خشک شدن حبهها بهصورت کشمشی در میانه فصل رشد خواهد شد.
علائم کمبود روی در انگور باعث تغییر شکل برگها و کاهش کلروفیل میشود، بهطوریکه برگها به سمت زردی متمایل شده و در نواحی بین رگبرگها نوارها یا لکههایی به رنگ سبز تیره مشاهده میشود. در این شرایط، پدیده برگکوچکی نیز بهوضوح دیده میشود. کمبود روی موجب تشکیل خوشههای نامنظم با تعداد بسیار کم حبه شده و رشد حبهها متوقف یا بهشدت محدود میگردد، بهطوریکه اندازه آنها کوچک یا بسیار ریز باقی میماند. این کمبود همچنین میتواند باعث ریزش یا ترک خوردن پوست حبهها پس از گلدهی و بروز رسیدگی غیر یکنواخت در خوشههای انگور شود.
علائم کمبود منگنز در انگور معمولاً ۲ تا ۳ هفته پس از گلدهی ظاهر میشود و ابتدا در جوانترین برگها قابل مشاهده است. این کمبود با زرد شدن نواحی بین رگبرگها آغاز شده و بهتدریج لکههای کوچک و زردرنگ چندضلعی در بافت برگ ایجاد میشود. در شرایط خشکی، حاشیه برگهای مسن خشک میشود، در حالیکه برگهای جوانتر در نوک سرشاخهها سبز باقی میمانند و شدت علائم در برگهای در معرض نور مستقیم آفتاب بیشتر است. ادامه کمبود منگنز موجب کاهش رشد سرشاخهها، برگها و حبهها شده و فرآیند رسیدگی خوشههای انگور را با تأخیر مواجه میکند.
علائم کمبود کلسیم ابتدا بهصورت نوارهای باریک نکروزه در حاشیه برگ ظاهر میشود و زردی از کنارهها آغاز میگردد. با پیشرفت کمبود، حاشیه برگها دچار سوختگی قهوهای شده و این حالت بهتدریج به سمت محل اتصال پهنک به دمبرگ گسترش مییابد. کمبود کلسیم موجب بروز بافتمردگی در ساقههای انگور شده و بر کیفیت میوه نیز اثر منفی میگذارد. در این شرایط، سفتی حبهها کاهش یافته، ریزش و ترکخوردگی حبهها افزایش پیدا میکند و قابلیت انبارمانی انگور بهطور محسوسی افت میکند.
کمبود مس در انگور اگرچه شیوع کمی دارد، اما در صورت بروز میتواند باعث اختلال در رشد طبیعی گیاه شود. اولین نشانهها معمولاً در جوانترین برگها ظاهر میشود؛ بهطوریکه برگها دچار زردی شده و رشد آنها بهطور محسوسی کاهش مییابد. با پیشرفت کمبود، نوک و حاشیه برگها دچار بافتمردگی میشود و در نهایت رشد عمومی شاخهها نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
علائم کمبود بور در انگور ابتدا در نوک شاخهها و پیچکها ظاهر میشود و معمولاً پیش از گلدهی قابل مشاهده است. در این حالت، برآمدگیهای تیرهرنگ ایجاد شده که بهتدریج دچار نکروز میشوند. برگها تغییر رنگ داده و نواحی بین رگبرگها زرد میشود و در کمبود شدید، حالت سوختگی پیدا میکند. ادامه این وضعیت باعث کاهش شدید تشکیل خوشه، خشک شدن برخی خوشهها و بدشکلی حبهها میشود.
علائم کمبود منیزیم در انگور ابتدا بر روی برگها ظاهر میشود و با تغییر رنگ مناطق بین رگبرگها و حاشیه برگهای پیر به رنگ قرمز یا قهوهای مشخص میگردد. این کمبود باعث اختلال در انتقال مواد غذایی و مرگ بخشی از ساقهها میشود که در نهایت منجر به کاهش یا از بین رفتن خوشهها میگردد. کمبود منیزیم همچنین باعث کاهش قند حبهها، نارسایی در خشبی شدن شاخهها و افت عملکرد محصول در سالهای بعد میشود.
مدیریت تغذیه انگور در شرایط خاکهای آهکی و شور
در باغات انگور، بهویژه در شرایطی که خاک با محدودیتهایی مانند pH بالا، شوری، تجمع سدیم و کلر و همچنین کمبود ماده آلی مواجه است، مدیریت صحیح تغذیه گیاه نقش تعیینکنندهای در سلامت تاک، افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول دارد. در چنین خاکهایی، ریشهها توان جذب مؤثر عناصر غذایی را ندارند و به مرور زمان ساختار فیزیکی و زیستی خاک نیز دچار افت میشود. به همین دلیل، اصلاح خاک و تأمین ماده آلی باید بهعنوان یکی از پایههای اصلی برنامه تغذیه انگور در نظر گرفته شود.
تأمین ماده آلی و اصلاح خاک در باغات انگور
ماده آلی یکی از ارکان اصلی حاصلخیزی خاک در باغات انگور محسوب میشود. در خاکهایی با pH بالا، شوری و تجمع سدیم، کمبود ماده آلی باعث کاهش فعالیت میکروبی، افت ظرفیت نگهداری آب و کاهش جذب عناصر غذایی میشود. وجود ماده آلی با بهبود ساختمان خاک، افزایش تبادل کاتیونی و فعالسازی میکروارگانیسمهای مفید، شرایط جذب عناصر پرمصرف و ریزمغذیها را بهطور محسوسی بهبود میدهد.
تأمین ماده آلی در فصل زمستان و قبل از بیدار شدن گیاه، پایهای قوی برای رشد ریشه، افزایش قدرت رویشی و پایداری عملکرد در فصل رشد ایجاد میکند. برای تأمین این نیاز میتوان از منابع آلی زیر استفاده کرد:
نقش فسفر در توسعه ریشه و آغاز رشد زایشی
فسفر نقش کلیدی در تقسیم سلولی، توسعه سیستم ریشهای و انتقال انرژی در گیاه انگور دارد. کمبود فسفر بهویژه در ابتدای فصل رشد باعث ضعف استقرار گیاه، کاهش رشد شاخهها و افت تشکیل خوشه میشود. از آنجا که فسفر تحرک کمی در خاک دارد و در خاکهای آهکی بهسرعت تثبیت میشود، تأمین آن باید بهصورت هدفمند و در زمان مناسب انجام گیرد.
مصرف فسفر در قالب چالکود زمستانه و یا منابع محلول در ابتدای فصل رشد، باعث قرارگیری این عنصر در دسترس ریشه و افزایش کارایی جذب آن میشود. برای تأمین فسفر قابل جذب میتوان از گزینههای زیر استفاده کرد:
اهمیت گوگرد در تعدیل pH و افزایش جذب ریزمغذیها
گوگرد علاوه بر نقش تغذیهای، یکی از عناصر کلیدی در اصلاح خاکهای قلیایی و آهکی است. حضور گوگرد در خاک باعث کاهش تدریجی pH و افزایش قابلیت جذب عناصری مانند آهن، روی و منگنز میشود. کمبود گوگرد معمولاً بهصورت کاهش رشد، زردی برگها و افت کیفیت میوه بروز پیدا میکند.
مصرف گوگرد بهویژه در کنار ماده آلی و با استفاده از باکتریهای اکسیدکننده، میتواند اثربخشی بالاتری در اصلاح خاک داشته باشد. برای تأمین گوگرد در باغات انگور میتوان از کودهای زیر استفاده کرد:
نقش نیتروژن در رشد رویشی و افزایش توان فتوسنتز
نیتروژن مهمترین عنصر در رشد رویشی انگور است و نقش مستقیمی در افزایش سطح برگ، تولید کلروفیل و قدرت فتوسنتز دارد. کمبود نیتروژن باعث کاهش رشد شاخهها، کوچک شدن برگها و افت عملکرد میشود، در حالی که مصرف متعادل آن موجب افزایش یکنواختی رشد و بهبود تشکیل خوشه میگردد.
در مراحل ابتدایی رشد، تأمین نیتروژن بهصورت محلول و قابل جذب اهمیت بیشتری دارد. برای این منظور میتوان از کودهای زیر استفاده کرد:
ریزمغذیها و نقش آنها در گلدهی و تشکیل میوه
ریزمغذیهایی مانند آهن، روی، منگنز و بور اگرچه به مقدار کم مورد نیاز هستند، اما نقش بسیار مهمی در فرآیند گلدهی، لقاح، تشکیل میوه و جلوگیری از ریزش گل و خوشه دارند. کمبود این عناصر بهویژه در خاکهای آهکی و قلیایی شایع است و میتواند باعث کاهش شدید عملکرد شود.
تأمین ریزمغذیها از طریق کودآبیاری و محلولپاشی در مراحل حساس رشد، نقش مؤثری در افزایش درصد تبدیل گل به میوه دارد. برای این منظور میتوان از کودهای زیر استفاده کرد:
نقش پتاسیم در کیفیت میوه و افزایش مقاومت گیاه
پتاسیم نقش اساسی در انتقال قندها، افزایش اندازه و کیفیت حبهها، بهبود رنگگیری و افزایش مقاومت گیاه به تنشهای محیطی دارد. کمبود پتاسیم باعث کاهش کیفیت میوه، ضعف شاخهها و افزایش حساسیت گیاه به تنشهای خشکی و شوری میشود.
برای تأمین پتاسیم در مراحل زایشی و نزدیک به رسیدگی میوه میتوان از گزینههای زیر استفاده کرد:
NPK 12-12-36
پتاسیم فسفیت
سیلیکات پتاسیم
نکات ضروری تغذیه درخت انگور
- قبل از هر اقدامی بهتر است با انجام آزمایش خاک ابتدا از بیشبودها و کمبودهای خاک مطلع شوید و سپس با توجه به نیاز گیاهتان کوددهی را انجام دهید.
- براي انگور هاي میوه رنگی و قندي مصرف فسفر قبل از رنگ گیري موجب رنگ گیري بهتر میوه می شود.
- مصرف کود پتاسیم در باغات انگور که خاك آن بالاي 300 میلی گرم در کیلوگرم پتاسیم دارد موجب بروز کمبود منیزیم و کلسیم در انگور می شود.
- کمبود منیزیم و کلسیم در انگور موجب ریزش و لهیدگی حبه ها و کاهش کیفیت و انبارمانی انگور میگردد حتی وقتی که علایم بر روي برگها ظاهر نمیشود.
- تحقیقات نشان داده است که استفاده از اسید هیومیک باعث ا فزایش عملکردا نگور به میزان 35 % میشود . مصرف اسید هیومیک در مرحله پس از ظهور خوشه اهمیت دارد و تقسیط آن به افزایش کارایی کودهایی پتاسه و فسفره و نیتروژنه اي که با آن مصرف می شوند کمک می کند.
- در زمان تورم جوانه ها، ارزنی شدن انگور، مصرف اسید آمینه همراه پتاسیم ، و در زمان غوره شدن، اسید آمینه همراه کلسیم به صورت محلولپاشی توصیه میگردد.
- قبل از رسیدن میوه نباید از کودهاي حاوي نیتروژن استفاده نمود چون باعث عدم رنگ گیري و کاهش کیفیت میوه می گردد.
- به دلیل منیزیم دوست بودن انگور بهتر است کود کامل حاوي منیزیم نیز باشد و یا از منبع سولفات منیزیم به میزان 25 تا 25 کیلوگرم در هکتار در طول فصل تا قبل از ظهور خوشه سولفات منیزیم استفاده شود.
- کاربرد اوره یا نیترات آمونیوم به صورت محلول پاشی با غلظت چهار در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها در بهار و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه توصیه می گردد .
- کاربرد اسید فسفریک با غلظت 1 در هزاریا مونو آمونیوم یا مونو پتاسیم فسفات به غلظت 3 در هزاربه صورت محلول پاشی قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی توصیه می گردد .
- محلولپاشی نیترات پتاسیم با غلظت ۳-۴ در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی توصیه می گردد .
- ترکیبات یک چالکود خوب و موثرعموما شامل کود دامی پوسیده بهمراه گوگرد و کودهای ماکرو (اوره ؛ فسفات و پتاس) و کودهای ریز مغذی می باشد که بهتر است با هیومیک اسید گرانول و یا پودری و کودهای زیستی هم ترکیب شود.
- در مرحله ظهور و تشکیل برگها به منظور تامین نیاز درخت به عناصر اولیه و ماکرو برای جوانه زنی و افزایش تولید برگ و ریشه و بهتر است از کودهای حاوی ازت، فسفر و پتاسیم با درصد مناسب استفاده شود.
- در مرحله قبل از گلدهی به منظور تامین تمامی عناصر و مواد مورد نیاز گیاه برای جوانه زنی و گلدهی مناسب و طبیعتا به دنبال آن تولید میوه های سالم و جلوگیری از هرگونه تنش بهتر است از کودهای ریزمغذی به همراه جلبک و یا آمینو اسید استفاده شود.
- در زمان تشکیل میوه جهت افزایش جذب عناصر غذایی توسط ریشه، بهبود بافت خاک و بهبود تنفس ریشه از کود هیومیک اسید مایع استفاده کنید و آن را همراه با آب آبیاری وارد زمین کنید.
- در مرحله رشد میوه ها به منظور تقویت، افزایش رشد و تشکیل میوه های با کیفیت از کودهای ریزمغذی و آمینو اسید یا جلبک استفاده می شود.
- محلولپاشی عنصر روي از منبع سولفات روي با غلظت سه در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه
- محلولپاشی کلات آهن با غلظت ۲-۳ در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه
- محلولپاشی عنصر بور از منبع اسید بوریک با غلظت دو در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه
- مصرف کلرور یا نیترات کلسیم با غلظت 5 در هزار به صورت محلول پاشی در زمان ارزنی شدن میوه انگور
- در مناطقی که کلروز آهن برگها شدید است بهتر است بجاي محلولپاشی کود میکرو حاوي آهن از کود کلات آهن EDDHA استفاده شود.
- در مرحله قبل از گلدهی، انگور به نیتروژن بیشتری برای تولید گلهای سالم و قوی نیاز دارد. برای این منظور، میتوان از کودهای کم فسفر و پتاسیم مانند کود NPK 15-5-10 استفاده کرد.
- بور برای لقاح و تشکیل دانههای سالم در انگور ضروری است. کمبود بور میتواند منجر به عقیمی گلها، ریزش میوه و ناقص شدن دانهها شود. بهترین زمان استفاده از کود بور در مرحله غنچهدهی و گلدهی است.
- پتاسیم نقش مهمی در افزایش کیفیت و طعم میوه انگور دارد. به همین دلیل، استفاده از کود پتاسیم در مراحل تشکیل میوه و قبل از برداشت توصیه میشود. کودهای پتاسیم مانند سولفات پتاسیم و کلرید پتاسیم برای این منظور مناسب هستند.
- در مرحله رشد میوه، انگور به پتاسیم و فسفر بیشتری برای افزایش قند و رنگ میوه نیاز دارد. در این مرحله میتوان از کودهای کم نیتروژن و پتاسیم مانند کود NPK 5-15-30 استفاده کرد.
- بهترین زمان استفاده از کود اوره برای درخت انگور، اوایل فصل بهار و قبل از شروع فصل رشد است. در این زمان، درخت انگور به دلیل نیاز به نیتروژن برای تولید برگها و ساقههای جدید، به طور کامل از این کود جذب و استفاده میکند.
- از مصرف کود اوره در فصل پاییز و زمستان خودداری کنید، زیرا در این زمان درخت انگور در حال خواب زمستانی است و نیازی به نیتروژن ندارد. مصرف کود اوره در این فصل میتواند منجر به رشد نامتعادل و ضعیف شدن درخت در بهار شود.
- در مرحله درشت شدن میوه استفاده از کودهای حاوی پتاسیم به افزایش سایز، رنگ و کیفیت میوه کمک می کند.
- سه عنصری که نقش مهمی در رنگ گیری میوه دارند آهن ؛ پتاسیم و فسفر هستند. بهترین زمان برای استفاده از کودهای مخصوص رنگ گیری در درختان انگور حدودا از یک ماه مانده به زمان برداشت شروع و تا 10 روز قبل از برداشت نیز قابل استفاده است.
- کمبود روی در میوه انگور می تواند بطور جدی در رشد و تعداد و اندازه حبه ها تاثیر گذاشته و سبب کاهش محصول و پایین آمدن کیفیت انگور میشود.
- بور یکی از عناصر کم مصرف با خواص استثنایی میباشد. زیرا نسبت آن در خاک، در حالت کمبود و مسمومیت، بسیار به هم نزدیک است. بطور کلی کمبود بور در دو زمان دیده می شود . اولین کمبود موقتی در اوایل بهار و دومین کمبود از اواسط بهار تا اواسط تابستان .
- علاوه بر کلسیم و بور، کمبود سایر عناصر غذایی دیگر از جمله فسفر، آهن، منیزیم و روی ؛ نیز می تواند باعث تنک شدن خوشه انگور شود.