اهمیت انگورکاری و تغذیه زمستانه انگور
اهمیت انگورکاری در ایران بیش از هر چیز به جایگاه جهانی این محصول بازمیگردد. ایران با قرار گرفتن در رتبه یازدهم تولید انگور و رتبه سوم صادرات کشمش در جهان، یکی از بازیگران مهم این حوزه محسوب میشود. شواهد تاریخی نشان میدهد که کاشت انگور در ایران حداقل از ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد آغاز شده و مردم این سرزمین از دیرباز با روشهای کشت، پرورش و بهرهبرداری از این گیاه ارزشمند آشنا بودهاند. به همین دلیل امروزه انگورکاری در گستره وسیعی از کشور، از مناطق سردسیر شمالی تا حاشیههای کویری و حتی نواحی جنوبی، رواج دارد.
در حال حاضر حدود ۲۸۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی ایران به کشت انگور اختصاص یافته است و استانهای خراسان، قزوین، آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی از مهمترین قطبهای تولید این محصول به شمار میروند. انگور از قدیمیترین گیاهان شناختهشده توسط بشر است که علاوه بر ارزش غذایی بالا، نقش مؤثری در حفظ سلامت انسان ایفا میکند. قابلیت مصرف متنوع این محصول، از تازهخوری گرفته تا تولید کشمش، کنسانتره، آبمیوه، فرآوردههای تخمیری، مربا، شیره و روغن هسته انگور، ارزش اقتصادی آن را بهطور چشمگیری افزایش داده و باعث شده است انگور نقشی کلیدی در اقتصاد مناطق تولیدکننده داشته باشد.
اهمیت نیتروژن و لزوم رویکرد پایدار
بر این اساس، یکی از مهمترین جنبههای مدیریتی در تولید موفق انگور، آشنایی کامل انگورکاران با مراحل فنولوژی گیاه، دورههای رشد، شرایط کاشت، وضعیت خاک و اقلیم، آفات و بیماریها و از همه مهمتر، تغذیه اصولی این محصول است. مدیریت صحیح تغذیه، پایه و اساس افزایش عملکرد، بهبود کیفیت محصول و پایداری باغات انگور محسوب میشود. با توجه به محدودیتهای کمی و کیفی روزافزون منابع آب و خاک، افزایش بهرهوری و راندمان تولید در واحد سطح تنها با اجرای مدیریت تلفیقی حاصلخیزی خاک و تغذیه گیاه امکانپذیر است. در این راستا، استفاده از نهادههای کودی که توانایی بهبود ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک را داشته باشند، نقش بسیار مهمی در تأمین نیازهای غذایی درخت انگور ایفا میکند. بر اساس نتایج آزمون خاک و میزان عناصر غذایی قابل استفاده، توصیه میشود پیش از بیدار شدن درختان و در قالب کودهای زمستانه، با توجه به مقدار کربن آلی خاک، بین ۱۰ تا ۲۰ تن در هکتار کود حیوانی مصرف شود. همچنین بسته به میزان فسفر و پتاسیم قابل استفاده در خاک (بر حسب ppm)، حدود ۷۰ درصد کودهای فسفاته، ۷۰ درصد کودهای پتاسه، ۵۰ درصد کودهای گوگردی و ۲۵ درصد کودهای نیتروژنه به همراه کودهای ریزمغذی مورد نیاز در این مرحله مصرف گردد. به منظور افزایش کارایی مصرف کودهای شیمیایی و بهبود جذب عناصر غذایی، استفاده از کودهای زیستی (بیولوژیک) نیز بهطور ویژه توصیه میشود.
علائم کمبود موارد غذایی در انگور
علائم کمبود آهن ابتدا در برگها و شاخههای جوان ظاهر میشود و بهسرعت گسترش مییابد. در این حالت، بافت بین رگبرگها دچار زردی میشود، در حالیکه رگبرگها سبز باقی میمانند و برگ ظاهری زردرنگ با شبکهای سبز از رگبرگها پیدا میکند. در موارد شدیدتر کمبود آهن، رشد شاخهها بهطور محسوسی کاهش مییابد و گلها و ساقههای حامل خوشه نیز به رنگ زرد کمرنگ درمیآیند. این وضعیت در نهایت باعث کاهش شدید باردهی و افت عملکرد شاخههای آلوده به کمبود آهن میشود.
کمبود فسفر در انگور موجب کاهش رشد ریشه و شاخهها شده و اندازه برگها کوچکتر از حالت طبیعی میشود. در این شرایط، لبه برگها بدون ایجاد حالت لولهای به سمت پایین خم میگردد. اختلال در فرایندهای سوختوساز گیاه، بهویژه تبدیل قند به نشاسته، باعث تجمع آنتوسیانین در بافت برگ میشود. در نتیجه، برگها و دمبرگها به رنگ بنفش تغییر رنگ داده و لکههای نقطهای تیره روی آنها ظاهر میشود.
علائم کمبود پتاسیم معمولاً در اوایل تابستان و ابتدا در برگهای واقع در بخش میانی شاخهها ظاهر میشود و بهتدریج شدت میگیرد. در این حالت، زردی و کمرنگ شدن برگ از حاشیهها آغاز شده و با گذشت زمان به سمت بین رگبرگهای اصلی گسترش مییابد. در شرایط کمبود شدید، رشد شاخهها بهطور محسوسی کاهش پیدا میکند و خوشهها سفت، با رنگآمیزی نامنظم میشوند. ادامه این وضعیت باعث تخریب بخش پایینی خوشهها و خشک شدن حبهها بهصورت کشمشی در میانه فصل رشد خواهد شد.
علائم کمبود روی در انگور باعث تغییر شکل برگها و کاهش کلروفیل میشود، بهطوریکه برگها به سمت زردی متمایل شده و در نواحی بین رگبرگها نوارها یا لکههایی به رنگ سبز تیره مشاهده میشود. در این شرایط، پدیده برگکوچکی نیز بهوضوح دیده میشود. کمبود روی موجب تشکیل خوشههای نامنظم با تعداد بسیار کم حبه شده و رشد حبهها متوقف یا بهشدت محدود میگردد، بهطوریکه اندازه آنها کوچک یا بسیار ریز باقی میماند. این کمبود همچنین میتواند باعث ریزش یا ترک خوردن پوست حبهها پس از گلدهی و بروز رسیدگی غیر یکنواخت در خوشههای انگور شود.
علائم کمبود منگنز در انگور معمولاً ۲ تا ۳ هفته پس از گلدهی ظاهر میشود و ابتدا در جوانترین برگها قابل مشاهده است. این کمبود با زرد شدن نواحی بین رگبرگها آغاز شده و بهتدریج لکههای کوچک و زردرنگ چندضلعی در بافت برگ ایجاد میشود. در شرایط خشکی، حاشیه برگهای مسن خشک میشود، در حالیکه برگهای جوانتر در نوک سرشاخهها سبز باقی میمانند و شدت علائم در برگهای در معرض نور مستقیم آفتاب بیشتر است. ادامه کمبود منگنز موجب کاهش رشد سرشاخهها، برگها و حبهها شده و فرآیند رسیدگی خوشههای انگور را با تأخیر مواجه میکند.
علائم کمبود کلسیم ابتدا بهصورت نوارهای باریک نکروزه در حاشیه برگ ظاهر میشود و زردی از کنارهها آغاز میگردد. با پیشرفت کمبود، حاشیه برگها دچار سوختگی قهوهای شده و این حالت بهتدریج به سمت محل اتصال پهنک به دمبرگ گسترش مییابد. کمبود کلسیم موجب بروز بافتمردگی در ساقههای انگور شده و بر کیفیت میوه نیز اثر منفی میگذارد. در این شرایط، سفتی حبهها کاهش یافته، ریزش و ترکخوردگی حبهها افزایش پیدا میکند و قابلیت انبارمانی انگور بهطور محسوسی افت میکند.
کمبود مس در انگور اگرچه شیوع کمی دارد، اما در صورت بروز میتواند باعث اختلال در رشد طبیعی گیاه شود. اولین نشانهها معمولاً در جوانترین برگها ظاهر میشود؛ بهطوریکه برگها دچار زردی شده و رشد آنها بهطور محسوسی کاهش مییابد. با پیشرفت کمبود، نوک و حاشیه برگها دچار بافتمردگی میشود و در نهایت رشد عمومی شاخهها نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
علائم کمبود بور در انگور ابتدا در نوک شاخهها و پیچکها ظاهر میشود و معمولاً پیش از گلدهی قابل مشاهده است. در این حالت، برآمدگیهای تیرهرنگ ایجاد شده که بهتدریج دچار نکروز میشوند. برگها تغییر رنگ داده و نواحی بین رگبرگها زرد میشود و در کمبود شدید، حالت سوختگی پیدا میکند. ادامه این وضعیت باعث کاهش شدید تشکیل خوشه، خشک شدن برخی خوشهها و بدشکلی حبهها میشود.
علائم کمبود منیزیم در انگور ابتدا بر روی برگها ظاهر میشود و با تغییر رنگ مناطق بین رگبرگها و حاشیه برگهای پیر به رنگ قرمز یا قهوهای مشخص میگردد. این کمبود باعث اختلال در انتقال مواد غذایی و مرگ بخشی از ساقهها میشود که در نهایت منجر به کاهش یا از بین رفتن خوشهها میگردد. کمبود منیزیم همچنین باعث کاهش قند حبهها، نارسایی در خشبی شدن شاخهها و افت عملکرد محصول در سالهای بعد میشود.
مدیریت تغذیه انگور در شرایط خاکهای آهکی و شور
در باغات انگور، بهویژه در شرایطی که خاک با محدودیتهایی مانند pH بالا، شوری، تجمع سدیم و کلر و همچنین کمبود ماده آلی مواجه است، مدیریت صحیح تغذیه گیاه نقش تعیینکنندهای در سلامت تاک، افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول دارد. در چنین خاکهایی، ریشهها توان جذب مؤثر عناصر غذایی را ندارند و به مرور زمان ساختار فیزیکی و زیستی خاک نیز دچار افت میشود. به همین دلیل، اصلاح خاک و تأمین ماده آلی باید بهعنوان یکی از پایههای اصلی برنامه تغذیه انگور در نظر گرفته شود.
تأمین ماده آلی و اصلاح خاک در باغات انگور
ماده آلی یکی از ارکان اصلی حاصلخیزی خاک در باغات انگور محسوب میشود. در خاکهایی با pH بالا، شوری و تجمع سدیم، کمبود ماده آلی باعث کاهش فعالیت میکروبی، افت ظرفیت نگهداری آب و کاهش جذب عناصر غذایی میشود. وجود ماده آلی با بهبود ساختمان خاک، افزایش تبادل کاتیونی و فعالسازی میکروارگانیسمهای مفید، شرایط جذب عناصر پرمصرف و ریزمغذیها را بهطور محسوسی بهبود میدهد.
تأمین ماده آلی در فصل زمستان و قبل از بیدار شدن گیاه، پایهای قوی برای رشد ریشه، افزایش قدرت رویشی و پایداری عملکرد در فصل رشد ایجاد میکند. برای تأمین این نیاز میتوان از منابع آلی زیر استفاده کرد:
نقش فسفر در توسعه ریشه و آغاز رشد زایشی
فسفر نقش کلیدی در تقسیم سلولی، توسعه سیستم ریشهای و انتقال انرژی در گیاه انگور دارد. کمبود فسفر بهویژه در ابتدای فصل رشد باعث ضعف استقرار گیاه، کاهش رشد شاخهها و افت تشکیل خوشه میشود. از آنجا که فسفر تحرک کمی در خاک دارد و در خاکهای آهکی بهسرعت تثبیت میشود، تأمین آن باید بهصورت هدفمند و در زمان مناسب انجام گیرد.
مصرف فسفر در قالب چالکود زمستانه و یا منابع محلول در ابتدای فصل رشد، باعث قرارگیری این عنصر در دسترس ریشه و افزایش کارایی جذب آن میشود. برای تأمین فسفر قابل جذب میتوان از گزینههای زیر استفاده کرد:
اهمیت گوگرد در تعدیل pH و افزایش جذب ریزمغذیها
گوگرد علاوه بر نقش تغذیهای، یکی از عناصر کلیدی در اصلاح خاکهای قلیایی و آهکی است. حضور گوگرد در خاک باعث کاهش تدریجی pH و افزایش قابلیت جذب عناصری مانند آهن، روی و منگنز میشود. کمبود گوگرد معمولاً بهصورت کاهش رشد، زردی برگها و افت کیفیت میوه بروز پیدا میکند.
مصرف گوگرد بهویژه در کنار ماده آلی و با استفاده از باکتریهای اکسیدکننده، میتواند اثربخشی بالاتری در اصلاح خاک داشته باشد. برای تأمین گوگرد در باغات انگور میتوان از کودهای زیر استفاده کرد:
نقش نیتروژن در رشد رویشی و افزایش توان فتوسنتز
نیتروژن مهمترین عنصر در رشد رویشی انگور است و نقش مستقیمی در افزایش سطح برگ، تولید کلروفیل و قدرت فتوسنتز دارد. کمبود نیتروژن باعث کاهش رشد شاخهها، کوچک شدن برگها و افت عملکرد میشود، در حالی که مصرف متعادل آن موجب افزایش یکنواختی رشد و بهبود تشکیل خوشه میگردد.
در مراحل ابتدایی رشد، تأمین نیتروژن بهصورت محلول و قابل جذب اهمیت بیشتری دارد. برای این منظور میتوان از کودهای زیر استفاده کرد:
ریزمغذیها و نقش آنها در گلدهی و تشکیل میوه
ریزمغذیهایی مانند آهن، روی، منگنز و بور اگرچه به مقدار کم مورد نیاز هستند، اما نقش بسیار مهمی در فرآیند گلدهی، لقاح، تشکیل میوه و جلوگیری از ریزش گل و خوشه دارند. کمبود این عناصر بهویژه در خاکهای آهکی و قلیایی شایع است و میتواند باعث کاهش شدید عملکرد شود.
تأمین ریزمغذیها از طریق کودآبیاری و محلولپاشی در مراحل حساس رشد، نقش مؤثری در افزایش درصد تبدیل گل به میوه دارد. برای این منظور میتوان از کودهای زیر استفاده کرد:
نقش پتاسیم در کیفیت میوه و افزایش مقاومت گیاه
پتاسیم نقش اساسی در انتقال قندها، افزایش اندازه و کیفیت حبهها، بهبود رنگگیری و افزایش مقاومت گیاه به تنشهای محیطی دارد. کمبود پتاسیم باعث کاهش کیفیت میوه، ضعف شاخهها و افزایش حساسیت گیاه به تنشهای خشکی و شوری میشود.
برای تأمین پتاسیم در مراحل زایشی و نزدیک به رسیدگی میوه میتوان از گزینههای زیر استفاده کرد:
NPK 12-12-36
پتاسیم فسفیت
سیلیکات پتاسیم
نکات ضروری تغذیه درخت انگور
- قبل از هر اقدامی بهتر است با انجام آزمایش خاک ابتدا از بیشبودها و کمبودهای خاک مطلع شوید و سپس با توجه به نیاز گیاهتان کوددهی را انجام دهید.
- براي انگور هاي میوه رنگی و قندي مصرف فسفر قبل از رنگ گیري موجب رنگ گیري بهتر میوه می شود.
- مصرف کود پتاسیم در باغات انگور که خاك آن بالاي 300 میلی گرم در کیلوگرم پتاسیم دارد موجب بروز کمبود منیزیم و کلسیم در انگور می شود.
- کمبود منیزیم و کلسیم در انگور موجب ریزش و لهیدگی حبه ها و کاهش کیفیت و انبارمانی انگور میگردد حتی وقتی که علایم بر روي برگها ظاهر نمیشود.
- تحقیقات نشان داده است که استفاده از اسید هیومیک باعث ا فزایش عملکردا نگور به میزان 35 % میشود . مصرف اسید هیومیک در مرحله پس از ظهور خوشه اهمیت دارد و تقسیط آن به افزایش کارایی کودهایی پتاسه و فسفره و نیتروژنه اي که با آن مصرف می شوند کمک می کند.
- در زمان تورم جوانه ها، ارزنی شدن انگور، مصرف اسید آمینه همراه پتاسیم ، و در زمان غوره شدن، اسید آمینه همراه کلسیم به صورت محلولپاشی توصیه میگردد.
- قبل از رسیدن میوه نباید از کودهاي حاوي نیتروژن استفاده نمود چون باعث عدم رنگ گیري و کاهش کیفیت میوه می گردد.
- به دلیل منیزیم دوست بودن انگور بهتر است کود کامل حاوي منیزیم نیز باشد و یا از منبع سولفات منیزیم به میزان 25 تا 25 کیلوگرم در هکتار در طول فصل تا قبل از ظهور خوشه سولفات منیزیم استفاده شود.
- کاربرد اوره یا نیترات آمونیوم به صورت محلول پاشی با غلظت چهار در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها در بهار و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه توصیه می گردد .
- کاربرد اسید فسفریک با غلظت 1 در هزاریا مونو آمونیوم یا مونو پتاسیم فسفات به غلظت 3 در هزاربه صورت محلول پاشی قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی توصیه می گردد .
- محلولپاشی نیترات پتاسیم با غلظت ۳-۴ در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی توصیه می گردد .
- ترکیبات یک چالکود خوب و موثرعموما شامل کود دامی پوسیده بهمراه گوگرد و کودهای ماکرو (اوره ؛ فسفات و پتاس) و کودهای ریز مغذی می باشد که بهتر است با هیومیک اسید گرانول و یا پودری و کودهای زیستی هم ترکیب شود.
- در مرحله ظهور و تشکیل برگها به منظور تامین نیاز درخت به عناصر اولیه و ماکرو برای جوانه زنی و افزایش تولید برگ و ریشه و بهتر است از کودهای حاوی ازت، فسفر و پتاسیم با درصد مناسب استفاده شود.
- در مرحله قبل از گلدهی به منظور تامین تمامی عناصر و مواد مورد نیاز گیاه برای جوانه زنی و گلدهی مناسب و طبیعتا به دنبال آن تولید میوه های سالم و جلوگیری از هرگونه تنش بهتر است از کودهای ریزمغذی به همراه جلبک و یا آمینو اسید استفاده شود.
- در زمان تشکیل میوه جهت افزایش جذب عناصر غذایی توسط ریشه، بهبود بافت خاک و بهبود تنفس ریشه از کود هیومیک اسید مایع استفاده کنید و آن را همراه با آب آبیاری وارد زمین کنید.
- در مرحله رشد میوه ها به منظور تقویت، افزایش رشد و تشکیل میوه های با کیفیت از کودهای ریزمغذی و آمینو اسید یا جلبک استفاده می شود.
- محلولپاشی عنصر روي از منبع سولفات روي با غلظت سه در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه
- محلولپاشی کلات آهن با غلظت ۲-۳ در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه
- محلولپاشی عنصر بور از منبع اسید بوریک با غلظت دو در هزار قبل از متورم شدن جوانه ها و ده روز بعد از گلدهی و تشکیل میوه
- مصرف کلرور یا نیترات کلسیم با غلظت 5 در هزار به صورت محلول پاشی در زمان ارزنی شدن میوه انگور
- در مناطقی که کلروز آهن برگها شدید است بهتر است بجاي محلولپاشی کود میکرو حاوي آهن از کود کلات آهن EDDHA استفاده شود.
- در مرحله قبل از گلدهی، انگور به نیتروژن بیشتری برای تولید گلهای سالم و قوی نیاز دارد. برای این منظور، میتوان از کودهای کم فسفر و پتاسیم مانند کود NPK 15-5-10 استفاده کرد.
- بور برای لقاح و تشکیل دانههای سالم در انگور ضروری است. کمبود بور میتواند منجر به عقیمی گلها، ریزش میوه و ناقص شدن دانهها شود. بهترین زمان استفاده از کود بور در مرحله غنچهدهی و گلدهی است.
- پتاسیم نقش مهمی در افزایش کیفیت و طعم میوه انگور دارد. به همین دلیل، استفاده از کود پتاسیم در مراحل تشکیل میوه و قبل از برداشت توصیه میشود. کودهای پتاسیم مانند سولفات پتاسیم و کلرید پتاسیم برای این منظور مناسب هستند.
- در مرحله رشد میوه، انگور به پتاسیم و فسفر بیشتری برای افزایش قند و رنگ میوه نیاز دارد. در این مرحله میتوان از کودهای کم نیتروژن و پتاسیم مانند کود NPK 5-15-30 استفاده کرد.
- بهترین زمان استفاده از کود اوره برای درخت انگور، اوایل فصل بهار و قبل از شروع فصل رشد است. در این زمان، درخت انگور به دلیل نیاز به نیتروژن برای تولید برگها و ساقههای جدید، به طور کامل از این کود جذب و استفاده میکند.
- از مصرف کود اوره در فصل پاییز و زمستان خودداری کنید، زیرا در این زمان درخت انگور در حال خواب زمستانی است و نیازی به نیتروژن ندارد. مصرف کود اوره در این فصل میتواند منجر به رشد نامتعادل و ضعیف شدن درخت در بهار شود.
- در مرحله درشت شدن میوه استفاده از کودهای حاوی پتاسیم به افزایش سایز، رنگ و کیفیت میوه کمک می کند.
- سه عنصری که نقش مهمی در رنگ گیری میوه دارند آهن ؛ پتاسیم و فسفر هستند. بهترین زمان برای استفاده از کودهای مخصوص رنگ گیری در درختان انگور حدودا از یک ماه مانده به زمان برداشت شروع و تا 10 روز قبل از برداشت نیز قابل استفاده است.
- کمبود روی در میوه انگور می تواند بطور جدی در رشد و تعداد و اندازه حبه ها تاثیر گذاشته و سبب کاهش محصول و پایین آمدن کیفیت انگور میشود.
- بور یکی از عناصر کم مصرف با خواص استثنایی میباشد. زیرا نسبت آن در خاک، در حالت کمبود و مسمومیت، بسیار به هم نزدیک است. بطور کلی کمبود بور در دو زمان دیده می شود . اولین کمبود موقتی در اوایل بهار و دومین کمبود از اواسط بهار تا اواسط تابستان .
- علاوه بر کلسیم و بور، کمبود سایر عناصر غذایی دیگر از جمله فسفر، آهن، منیزیم و روی ؛ نیز می تواند باعث تنک شدن خوشه انگور شود.
