تغذیه برگی و نحوه عملکرد آن
تغذیه برگی یا همان محلولپاشی به پاشش محلول کود بر روی اندام هوایی گیاه (عمدتاً برگ و تا نسبتی ساقههای جوان) میگویند. در نهایت این فرایند منجر به جذب و انتقال عناصر غذایی به بافتها و استفاده آنها توسط گیاهان میشود. در این روش، محلول عناصر غذایی به شکل مهپاش بر روي برگ، ساقه و تنۀ گیاه به کار میرود. گیاهان، قادر به جذب عناصر غذایی از طریق اندامهای هوایی شامل ریز روزنههای موجود در کوتیکول (اکتودسماتا) و سلولهای روزنه برگ (استوماتا) و بافتهای متخلخل و پوستی میباشند. بخش قابل توجه عناصر غذایی از طریق اکتودسماتا جذب میشود. برخی از عناصر غذایی مانند نیتروژن و گوگرد به شکلNH3 و S2H از طریق این روزنهها جذب میشوند.
مراحل فرایند جذب توسط اندامهای هوایی
معمولاً فرآیند جذب، توسط اندامهای هوایی در مقادیر کمتري نسبت به جذب ریشهاي رخ میدهد؛ ولی در خصوص عناصر کم مصرف، جذب برگی بسیار مؤثر است. زیرا که مقدار مورد نیاز این عناصر توسط گیاه بسیار اندك است و محلولپاشی میتواند آن را تأمین کند. در مورد عناصر پرمصرف، اگرچه گیاه قادر است این عناصر را از طریق مصرف برگی جذب کند اما این مقدار نمیتواند تأمین کننده نیاز گیاه باشد و جذب ریشهاي باید به عنوان گزینه اصلی مد نظر باشد. کودهای به کار رفته در محلولپاشی، باید در آب محلول باشند و گرنه قابلیت جذب توسط گیاه را ندارند.
محدودیتهای تغذیه ریشهای و علت برتری تغذیه برگی در گیاهان
در تغذیه ریشهای، در بسیاری موارد دارای محدویتهایی هستیم مانند؛ نیاز مبرم به رطوبت کافی برای انحلال و اثر بخشی کود، اثرات منفی پی اچ بالا و شوری خاک، زمان بر بودن فرآیند جذب و انتقال ریشه ای، هدر رفت عناصر (تثبیت در خاک و یا آبشویی). درصورتیکه در تغذیه برگی، نفوذ و انتقال عناصر غذایی از طریق برگ به بافتهای گیاه سریع میباشد. همچنین محدودیت و اثرات انتخابی فرآیند جذب ریشهای برای عناصر مختلف وجود ندارد. بنابراین کارآمدی و اثربخشی این روش بالا میباشد.
مزایای تغذیه برگی با محلول پاشی نسبت به دیگر روشها
از دیگر مزیتهای تغذیه برگی رفع سریع کمبود و یا رفع اثرات تنش در زمانی است که تغذیه ریشهای امکان پذیر یا اثر بخش نباشد. خصوصاً برای عناصر با تحرک کم و یا عناصری که گیاه نیاز به مصرف انرژی زیاد دارد تا آنها را از طریق ریشه جذب و داخل گیاه منتقل کند. در صورت به کار بردن صحیح محلولپاشی، عملکرد گیاه بین 12 تا 25 درصد افزایش مییابد. محلولپاشی میتواند مشکلات کوتاه مدت گیاه (مانند مشکلات ناشی از تنش خشکی و غرقاب ناشی از سیلاب و همچنین عدم تلقیح کافی گلها که منجر به کاهش درصد میوه نشینی میگردد) را به خوبی حل کند. جذب برگی عناصر غذایی سریعتر از جذب ریشهاي است، به ویژه در خصوص شرایط پیچیده خاك که احتمال تثبیت و غیرپویا شدن عناصر وجود دارد. به عنوان مثال، قابلیت جذب آهن در خاكهای آهکی پائین است و یا فسفر در خاكهای اسیدي و آهکی تثبیت میشود که در این صورت محلولپاشی آنها نسبت به مصرف خاکی ترجیح دارد. همچنین، برخی مطالعات نشان داده محلولپاشی عناصر غذایی میتواند به تسریع در گلدهی و افزایش کیفیت گل بیانجامد.
عوامل موثر در محلولپاشی برگی
سه عامل اصلی مؤثر در فرآیند محلولپاشی برگی شامل موارد زیر میباشد:
- عوامل گیاهی؛ سن برگ، میزان و نوع واکس موجود در سطح کوتیکول، وجود پرز یا کرك بر روي برگ، تناوب زمانی باز و بسته شدن روزنهها، تقارن یا عدم تقارن برگ (شکل برگ) وضعیت تغذیۀ برگ و گیاه و رقم و گونۀ گیاه.
- عوامل محیطی؛ دما، شدت نور، طول دورهي روشنایی، جریان هوا، رطوبت، خشکی و زمان.
- نوع و ماهیت محلول؛ غلظت محلول، سرعت محلولپاشی، ماهیت عامل مویان، pH محلول و چسبندگی محلول.
با توجه به در نظر گرفتن همه این عوامل، اقدامات احتیاطی جهت افزایش کارایی تغذیه برگی در زمان محلولپاشی بسیار مهم است.
- آنالیز خاک و گیاه قبل از تصمیم و توصیه کودی برای محلول پاشی در نظر گرفته شود.
- استفاده از آب با کیفیت پایین دارای املاح زیاد و شور کارایی محلولپاشی را کم و در مواقعی به گیاه آسیب وارد میکند.
- افزودن مواد کمکی همراه مانند کاهندههای pH و عوامل خیس کننده و کاهنده کشش سطحی آب. اگر داخل ترکیب محلولپاشی ترکیبات با pH پایین مانند اسیدهای آمینه پودری، کودهای فسفره با pH پایین دارید نیاز به استفاده از کاهنده pH نیست.
- محلول پاشی در هنگام اوایل صبح یا عصر و در محدوده دمایی 28-23 درجه سانتی گراد که روزنهها در آن زمان بیشترین فعالیت را دارند انجام شود. عملیات تغذیه برگی در شرایط هوای آرام و حداقل سرعت باد انجام شود.
- هر گونه محلولپاشی در هنگام ظهور گل و اوایل دورۀ تشکیل میوه انجام نشود.
- به سطح زیرین برگ در محلول پاشیها توجه شود. کارایی جذب برگی از سطوح زیرین برگها بیشتر از سطح فوقانی است.
- محلول پاشی در شرایط آب و هوایی مرطوب (اوایل صبح) اثر بهتری دارد که این به دلیل متورم شدن کوتیکول برگ در هوای مرطوب است که در نتیجه، هیدراته شدن مواد پکتینی موجب سهولت نفوذ مواد غذایی به داخل گیاه میشود. محلول پاشی در زمان تشنگی و استرس گیاه انجام نشود. محلول پاشی باید چند روز پس از آبیاری صورت پذیرد یا پس از محلول پاشی، آبیاری مزرعه و باغ انجام گیرد.
- به غلظت پیشنهادی از سوی شرکت تولید کننده کود در محلول پاشی توجه شود.
- از محلول پاشی کودهای حاوی کلر اجتناب شود.
- اضافه کردن ترکیبات محرک رشد مانند آمینواسیدها، جلبکهای دریایی و فولویک اسید به کودهای مورد استفاده در محلولپاشی، اثر بخشی آنها را افزایش خواهد داد.
- محلول پاشی برای عناصر با تحرک بسیار کم مانند بور و کلسیم و منگنز با تعداد دفعات بیشتری انجام شود.
- در محلول پاشی عناصر کم مصرف یا میکرو دقت شود که درخت کمبودی از نظر عناصر ماکرو نداشته باشد و یا حداقلی از آنها در ترکیب محلول پاشی وجود داشته باشد.
- ترکیبات نیتروژنه نظیر اوره با محلولپاشی عناصر کم مصرف با هدف افزایش سرعت جذب عناصر کم مصرف مخلوط شود.
- محلول پاشی ترکیبات نیتروژن بالا در هنگام فاز زایشی انجام نشود. محلول پاشی اوره در اوایل فصل رشد، سطح برگ را افزایش داده و نیاز غذایی گیاه را بهتر فراهم میکند اما باید توجه داشت که محلول پاشی نیتروژن در فاز زایشی موجب ریزش میوه خواهد شد، ضمن این که پاشیدن نیتروژن روی میوهها کیفیت آن را پایین میآورد.
- انجام محلول پاشی به صورت چندباره یا تقسیتی ارجحیت دارد؛ به طوری که محلول پاشی با غلظتهای کم و تکرار بیشتر مؤثرتر از غلظت زیاد و تکرار کم است.
حال این سوال ممکن است برای برخی از کشاورزان مطرح شود که
چرا پس از محلولپاشی یک کود یا سم یا ترکیبی از کودهای مختلف، تأثیر مناسبی در گیاه زراعی و یا درختان میوه مشاهده نشد؟
به جهت افزایش تأثیر کودها و سموم در محلولپاشیها، نیازمند توجه به فاکتورهای تأثیرگذار مختلفی هستیم که در بالا بیان شده است که در نهایت کارایی محلولپاشی را تحت تأثیر قرار میدهد. انتخاب محصول مناسب، رعایت کامل دستورالعملهای برچسب محصول به مانند مقدار مصرف، انتخاب و کالیبراسیون سمپاش مناسب و زمان کاربرد مناسب با توجه به مرحله رشدی محصول و شرایط آب و هوایی جز موارد پر اهمیت هستند. کشاورزان به همه آنها تا حدودی توجه میکنند و به صورت آزمون و خطا و بر اساس توصیه متخصصین به نتیجه مطلوب برای یک گیاه زراعی یا باغی خاص دست پیدا میکنند. اما یکی از عواملی که میتوان قطعی بیان کرد که توجه زیادی به آن نمیشود، کیفیت آب مورد استفاده برای محلولپاشی است.
تاثیر کیفیت آب در اثرگذاری محلول پاشی برگی
آب که اغلب 95 درصد یا بیشتر از مخزن را شامل میشود، چه تأثیری ممکن است بر عملکرد محصول داشته باشد؟
تحقیقات به وضوح نشان میدهد که کیفیت آب مورد استفاده برای سمپاشی میتواند بر عملکرد آفتکشها و کودها تأثیر بگذارد.
بنابراین، کیفیت آب مورد استفاده برای محلولپاشی کودهای شیمیایی و آلی و سموم از اهمیت بالایی برخوردار است. متأسفانه در کشور این فاکتور مهم در نگاه کشاورزان خصوصاً در مناطق با کیفیت پایین آب چاههای کشاورزی، مورد توجه قرار نمیگیرد و از نظر آنها دسترسی به آب مورد نیاز برای محلولپاشی نسبت به کیفیت آب اولویت دارد. با توجه به کاهش کیفیت آب در عمده چاههای آب کشور و همچنین هزینه کرد بالای تأمین کودهای شیمیایی و آلی و سموم جهت استفاده در محلولپاشیهای برگی، استفاده از آب با کیفیت و یا استفاده از ترکیباتی جهت افزایش کارایی کودها و سموم ضروری میباشد.
ویژگیهای اثر گذار در کیفیت آب محلول پاشی برگی
ویژگیهای اسیدیته (pH) آب، شوری (EC) آب و سختی آب؛ بیانکننده مقدار بیکربناتها، کربناتها، کلریدها و سولفاتها، میتوانند با کودها، مواد موثره و افزودنیهای سموم واکنش داده و تأثیر نامطلوبی بر کارایی آنها داشته باشند. pH مناسب برای محلولپاشی سموم و کودها بین 5/4 تا 5/6 میباشد. استثناعاً برای برخی علفکشها و یا قارچکشها، pH خنثی مناسبتر است. در عمده چاههای کشاورزی pH آب بالاتر از 8 ثبت شده است. این امر موجب کاهش کارایی محلولپاشیها میشود.
راهکارهای کاهش pH آب محلولپاشی
جهت رفع مشکل اسیدیته و پایینتر آوردن pH آب محلولپاشی، پیش از اضافه کردن سموم و یا کودها بهتر است از یک ترکیب کاهنده pH نظیر اسیدهای معدنی و یا آلی به مقدار مناسب استفاده شود. البته در رابطه با استفاده از کودهایی نظیر سولفاتها یا اسیدهای ضعیف مانند اسیدهای آمینه، معمولاً کاهش pH اتفاق میافتد و نیاز به اضافه کردن یک ترکیب اضافی نمیباشد.
نکات شوری آب محلول پاشی
شوری (EC) نمایانگر هدایت الکتریکی آب میباشد که نشاندهنده میزان حضور عناصری مانند سدیم، کلر، منیزیم و کلسیم در آب میباشد. به جز کلسیم، مقادیر بیشتر از مقدار مجاز برای دیگر عناصر بیان شده ضمن کاهش کارایی محلولپاشی، برای گیاه زراعی و خصوصاً درختان میوه ایجاد مسمومیت خواهد کرد. در باغات به خصوص در مناطق خشک و گرم نظیر باغات پسته، عمده محلولپاشیها با آب با کیفیت پایین انجام میشود و کشاورزان یا کارایی مناسب را از ترکیب محلولپاشی شده مشاهده نمیکنند و یا علائم مربوط به مسمومیت عناصر نظیر سدیم و کلر مانند خشکی برگها و ریزش جوانهها را پس از محلولپاشی مشاهده میکنند. مقادیر EC بالاتر از 6 دسی زیمنس بر متر، استفاده از آن آب را برای محلولپاشی محدود میکند و هیچ ترکیب و یا افزودنی جهت تعدیل مقدار EC وجود ندارد و تنها راهکار استفاده از آب با مقادیر EC پایینتر از 6 دسی زیمنس بر متر است.
نکات سختی آب محلول پاشی
سختی آب معمولاً با مقدار بیکربنات کلسیم بر اساس میلی گرم بر لیتر آب و یا ppm بیان میشود. مقدار سختی آب بالاتر از ppm 150 دارای سختی متوسط به بالا میباشد و آب مناسب برای استفاده در محلولپاشی نمیباشد. به علت اینکه کاتیونهای موجود در آب با مولکولهای سموم و کودها واکنش داده و به علت تشکیل رسوب و یا کاهش مواد موثر محلولپاشی مشکلساز میشود. معمولاً برای آبهای با مقدار سختی بالاتر از 150، مقدار pH نیز بالاتر از 8 میباشد. چراکه میزان بالای بیکربناتها و املاح سدیمی و منیزیمی موجب افزایش قلیایت آب میشوند. برخی از موارد کشاورزان برای این مشکل مقدار مورد استفاده از سموم و یا کود را بالاتر از مقدار توصیه شده در نظر میگیرند که راهکار اشتباهی است چراکه ممکن است اثرات گیاهسوزی به همراه داشته باشد.
بنابراین استفاده از آب با کیفیت در محلولپاشیها حتی با وجود داشتن هزینه نسبت به تأمین آن، بسیار ضروری میباشد. همچنین اضافه کردن ترکیباتی جهت تعدیل سختی آب و کاهش pH میتواند حتی در مقادیر کمتر از توصیه شده، نتیجه مورد نظر محلولپاشی کودهای شیمیایی و آلی و سموم را برای کشاورزان تأمین کند.
منابع:
- میرزاپور محمد هادی، نایینی محمدرضا. 1398. محلولپاشی گیاهان زراعی. انتشارات موسسه تحقیقات آب و خاک.
- میرزایی مهناز، زند اسکندر، شاه حسینی غلامعلی. 1400. اثر كيفيت آب بر كارايي علفكشها. موسسه تحقيقات گياهپزشكي كشور.
