بیماری مرگ گیاهچه خیار؛ علت، علائم و بهترین روشهای کنترل پیتیوم
تولید خیار در گلخانه زمانی اقتصادی و موفق خواهد بود که بوتهها از همان مراحل اولیه رشد، ریشهای سالم و قوی داشته باشند. یکی از بیماریهایی که دقیقاً در همین مرحله به گیاه خسارت وارد میکند، بیماری مرگ گیاهچه است. این بیماری که عمدتاً توسط گونههای مختلف پیتیوم (Pythium spp.) ایجاد میشود، میتواند قبل از سبز شدن بذر یا در روزهای ابتدایی رشد، گیاهچه خیار را از بین ببرد و باعث کاهش شدید تراکم بوتهها در گلخانه شود. مرگ گیاهچه تنها به مرحله تولید نشا محدود نیست. اگر آلودگی ادامه پیدا کند، قارچ به ریشه و طوقه بوته حمله کرده و در ادامه موجب پوسیدگی ریشه، ضعف رشد، پژمردگی و در نهایت خشک شدن کامل بوته خواهد شد. به همین دلیل، بیماری مرگ گیاهچه یکی از مهمترین بیماریهای خاکزی در کشت گلخانهای خیار محسوب میشود و مدیریت صحیح آن نقش مهمی در حفظ عملکرد محصول دارد.
بیماری مرگ گیاهچه چیست؟
مرگ گیاهچه به مجموعهای از بیماریهای خاکزی گفته میشود که در مراحل اولیه رشد گیاه باعث از بین رفتن بذر یا گیاهچه میشوند. یکی از مهمترین عوامل ایجادکننده این بیماری، شبهقارچ پیتیوم است که به طور طبیعی در بسیاری از خاکها حضور دارد. این عامل بیماریزا در شرایط مناسب، بهویژه زمانی که رطوبت خاک بالا باشد، به سرعت فعال شده و به ریشههای جوان حمله میکند.
اگر آلودگی قبل از سبز شدن بذر اتفاق بیفتد، بذر در داخل خاک پوسیده شده و هرگز جوانه نخواهد زد. اما اگر گیاهچه از خاک خارج شده باشد، پیتیوم ابتدا به ناحیه طوقه و سپس به ریشه حمله میکند و باعث بروز بیماری مرگ گیاهچه میشود. در این شرایط گیاهچه به تدریج ضعیف شده، روی خاک میافتد و خشک میشود.
علائم بیماری مرگ گیاهچه در خیار
نشانههای این بیماری معمولاً از همان روزهای ابتدایی رشد قابل مشاهده هستند. در بسیاری از موارد، تولیدکننده ابتدا متوجه کاهش درصد سبز شدن بذرها میشود. پس از آن نیز گیاهچههای جوان بدون آنکه زرد شوند، به صورت ناگهانی پژمرده شده و از بین میروند. در گیاهچههای آلوده، محل اتصال ساقه به خاک حالت آبسوخته پیدا میکند و به مرور تغییر رنگ داده و قهوهای میشود. همزمان ریشهها نیز پوسیده، نرم و تیره شده و توانایی جذب آب و مواد غذایی را از دست میدهند. اگر بیماری مرگ گیاهچه در این مرحله کنترل نشود، گیاهچه به راحتی از خاک جدا شده و کاملاً خشک میشود. در بوتههای بزرگتر نیز پیتیوم میتواند موجب پوسیدگی ریشه و طوقه شود. این بوتهها معمولاً در ساعات گرم روز دچار پژمردگی شده و با پیشرفت بیماری، رشد آنها متوقف میشود.
چرا بیماری مرگ گیاهچه گسترش پیدا میکند؟
عامل بیماری پیتیوم برای فعالیت به رطوبت نیاز دارد. به همین دلیل گلخانههایی که آبیاری سنگین، زهکشی ضعیف یا خاکهای سنگین دارند، بیشتر در معرض این بیماری قرار میگیرند. باقی ماندن آب در اطراف ریشه، تهویه نامناسب خاک، آسیب دیدن ریشه هنگام نشاکاری و استفاده از بستر آلوده نیز احتمال بروز مرگ گیاهچه را افزایش میدهد. این عامل بیماریزا میتواند مدت طولانی در خاک، بقایای گیاهی و حتی آب آبیاری زنده بماند. بنابراین اگر یک گلخانه سابقه آلودگی داشته باشد، بدون اجرای برنامه مدیریت بیماری، احتمال تکرار آن در کشتهای بعدی نیز زیاد خواهد بود.
چگونه از مرگ گیاهچه جلوگیری کنیم؟
کنترل بیماری مرگ گیاهچه بیش از هر چیز به پیشگیری وابسته است. استفاده از بستر کشت سالم، ضدعفونی تجهیزات، حذف بقایای گیاهی آلوده و استفاده از نشاهای سالم، اولین قدم برای جلوگیری از ورود عامل بیماری به گلخانه است. در کنار این موارد، مدیریت صحیح آبیاری اهمیت بسیار زیادی دارد. خاک نباید برای مدت طولانی اشباع از آب باقی بماند، زیرا رطوبت بالا بهترین شرایط را برای فعالیت پیتیوم فراهم میکند. همچنین بهتر است هنگام انتقال نشا، از آسیب دیدن ریشه جلوگیری شود؛ زیرا هرگونه زخم روی ریشه، مسیر ورود عامل بیماری را آسانتر میکند. در گلخانههایی که سابقه آلودگی دارند، استفاده از عوامل کنترل بیولوژیک مانند تریکودرما میتواند جمعیت پیتیوم را کاهش داده و از استقرار آن روی ریشه جلوگیری کند. در صورت شدت بیماری نیز استفاده از قارچکشهای اختصاصی باید با نظر کارشناس گیاهپزشکی انجام شود تا علاوه بر کنترل بیماری، از ایجاد مقاومت در جمعیت پیتیوم جلوگیری شود.
جمعبندی
بیماری مرگ گیاهچه خیار یکی از مهمترین بیماریهای خاکزی گلخانه است که میتواند از مرحله جوانهزنی تا رشد بوته خسارت ایجاد کند. عامل اصلی این بیماری، گونههای مختلف پیتیوم هستند که در شرایط رطوبت بالا به سرعت فعال شده و باعث پوسیدگی ریشه و طوقه میشوند. رعایت بهداشت گلخانه، استفاده از بستر سالم، مدیریت اصولی آبیاری و بهرهگیری از روشهای بیولوژیک، مؤثرترین راهکارها برای پیشگیری از مرگ گیاهچه و حفظ سلامت بوتههای خیار هستند.
منابع:
- وزارت جهاد کشاورزی. (۱۳۹۱). آمارنامه کشاورزی ایران (جلد اول). معاونت برنامهریزی و اقتصادی، مرکز فناوری اطلاعات.
- شهریاری، د. و سرپله، ا. (۱۳۹۴). مدیریت بیماری پژمردگی، پوسیدگی ریشه و طوقه فوزاریومی خیار در گلخانه. مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، دستورالعمل فنی، شماره انتشار 47104.
- عظیمی، ح.، نصراصفهانی، م. و شهریاری، د. (۱۳۹۴). بررسی تأثیر قارچکش Proplant در کنترل Pythium aphanidermatum، عامل بیماری بوتهمیری خیار در گلخانه. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، گزارش نهایی، شماره انتشار 46477.
- عظیمی، ح. و شهریاری، د. (۱۳۹۴). تأثیر قارچکش پروپاموکارب هیدروکلراید + فوزتیل آلومینیوم در کنترل بیماری بوتهمیری خیار در گلخانه و مزرعه. پژوهشهای کاربردی گیاهپزشکی، ۴(۲)، ۱–۱۳.
- شهریاری، د. و سرپله، ا. (۱۳۹۴). مدیریت بیماری پژمردگی، پوسیدگی ریشه و طوقه فوزاریومی خیار در گلخانه. مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، دستورالعمل فنی، شماره انتشار 47104.
- Plaats-Niterink, A. J. van der. (1981). Monograph of the Genus Pythium. Studies in Mycology, 21, 1–244.
- Zamir, P. K., & Yip, R. (2003). Biological control of damping-off and root rot caused by Pythium aphanidermatum on greenhouse cucumbers. Canadian Journal of Plant Pathology, 25, 411–417.
