اهمیت نیتروژن و لزوم رویکرد پایدار
کود نیتروژنی همچنان به عنوان مهمترین نهاده در افزایش عملکرد محصولات در سیستمهای متداول زراعی، بهویژه در تناوب گندم و ذرت، شناخته میشود. با این حال، مصرف بیرویه و بیش از حد این کود نیتروژنی معدنی در دهههای اخیر، منجر به پیامدهای منفی جدی برای کیفیت خاک و محیط زیست شده است. این چالشها ضرورت یافتن راهکارهای جایگزین را دوچندان کرده است.
یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش وابستگی به کود نیتروژنی معدنی و کاهش اثرات نامطلوب آن، جایگزینی بخشی از کود شیمیایی با منابع آلی مانند کود مرغی است. این استراتژی نه تنها مصرف کودهای شیمیایی را کاهش میدهد، بلکه نقش مثبتی در حفظ عملکرد محصول و ارتقای پایداری سیستمهای کشاورزی ایفا میکند.
مزایای چندگانه استفاده از کود آلی (کود مرغی)
استفاده از کود مرغی یا سایر کودهای آلی، فراتر از تأمین صرف مواد مغذی عمل میکند. این مواد با غنیسازی خاک، میکروارگانیسمهای مفید خارجی را وارد محیط ریشه کرده و فرآیندهای تشکیل و تجزیه ماده آلی را در خاک تسریع میکنند.
مزایای کلیدی این نوع کود شامل موارد زیر است:
بهبود چرخههای غذایی: کود مرغی به تسریع چرخه مواد مغذی کمک کرده و در طولانیمدت، به افزایش عملکرد محصول منجر میشود.
افزایش کیفیت محصول: برخی مولکولهای آلی موجود در کودهای دامی، میتوانند پیری اندامهای گیاه را به تأخیر بیندازند، مدت زمان پر شدن دانه را طولانی کنند و تغذیه متعادلتری را در مراحل حساس رشد فراهم آورند.
آیا کود مرغی جایگین مناسبی برای کودهای نیتروژنی است؟
مطالعات پیشین نشان دادهاند که جایگزینی ۵۰ تا ۷۰ درصد از کود شیمیایی با کود آلی در شرایط مصرف بالای کود نیتروژنی، میتواند عملکرد محصولاتی مانند ذرت، گندم و برنج را به طور قابل توجهی افزایش دهد. با این حال، با توجه به روند کاهش مصرف N در بسیاری از مناطق کشاورزی، مطالعه جایگزینی آلی در شرایط مصرف بهینه یا کاهش یافته اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مطالعه حاضر تأیید کرد که:
- در رژیمهای کاهش مصرف، میتوان تا ۲۰٪ از کود نیتروژنی معدنی مورد نیاز در فصل گندم و ۲۰ تا ۴۰٪ در فصل ذرت را با کود مرغی جایگزین کرد، بدون آنکه کاهشی در عملکرد نهایی محصول مشاهده شود.
- بالا بودن نسبت جایگزینی کود مرغی، به دلیل مکانیسم آزادسازی آهسته نیتروژن، ممکن است تأمین کافی N را در مراحل اولیه رشد گیاه کاهش دهد و عملکرد را تحت تأثیر قرار دهد؛ لذا انتخاب نسبت مناسب حیاتی است.
تأثیر بر حاصلخیزی و ساختار خاک
یکی از مهمترین برتریهای کود مرغی نسبت به کود نیتروژنی معدنی، اثر مثبت آن بر کیفیت فیزیکی و شیمیایی خاک است. کاربرد کود آلی به طور مستقیم باعث افزایش ماده آلی خاک میشود، چگالی خاک را کاهش داده، تخلخل را بهبود میبخشد و ظرفیت نگهداری آب را افزایش میدهد.
در این پژوهش نشان داده شد که با افزایش درصد جایگزینی با کود مرغی:
- ماده آلی و نیتروژن کل خاک افزایش مییابد.
- اما نیتروژن معدنی (فرم قابل جذب سریع) خاک کاهش مییابد، که این موضوع لزوم مدیریت زمان مصرف را نشان میدهد.
استفاده توأم از کود نیتروژنی معدنی و آلی، میتواند تأمین پیوسته و متعادل مواد مغذی را در طول چرخه رشد گیاه تضمین کند و از اتلاف نیتروژن به محیط زیست جلوگیری نماید.
نتیجهگیری و راهبرد توسعه پایدار
اهمیت تعادل در جایگزینی بسیار بالاست. در رژیمهای کاهش مصرف کود نیتروژنی، درصد جایگزینی آلی باید با دقت بیشتری تعیین شود و در محصولاتی مانند ذرت که فرآیند مینرالیزاسیون نیتروژن آلی بهتری دارند، این نسبت میتواند بالاتر باشد. در نهایت، کاربرد بلندمدت کود مرغی و دیگر کودهای آلی، به افزایش ذخیره کربن خاک و توسعه پایدار حاصلخیزی خاک کمک شایانی خواهد کرد.
